Vrouwen van het Rijksmuseum: Society Portrettist

Thérèse Schwartze (1851-1918) stond bekend als de ‘Koningin der Nederlandsche schilderkunst’. Schwartze, die op 22-jarige leeftijd de kunstenaarspraktijk van haar vader overnam na zijn overlijden in 1874, zou uitgroeien tot de meest succesvolle Nederlandse portrettist van de late negentiende eeuw. Samen met haar familie toverde ze het atelier om tot een waar familiebedrijf: haar moeder deed de nanciële administratie, haar jongste zus hielp met de klantontvangst, en haar zus Georgine was beeldhouwer. Rond de eeuwwisseling was Schwartze zo’n gevestigd portrettist dat zelfs leden van het Koninklijk Huis zich door haar lieten portretteren. Haar vaardigheid in het maken van atteuze en gelijkende beelden met krachtige en snelle penseelstreken en grote kleurvlakken werd zeer gewaardeerd door haar clientèle. Maar Schwartze maakte niet alleen portretten in olieverf. Ze werkte ook in pastelkrijt - een medium waarmee ze in rap tempo portretten kon produceren.

Pastelkrijt

In de negentiende eeuw werd pastelkrijt omarmd door kunstenaars vanwege het gemak en de snelheid waarmee het kon worden gebruikt. Hoewel de naam het niet doet vermoeden, heeft pastelkrijt ook een briljante kleurkracht waardoor subtiele kleurgradaties kunnen worden gecreëerd. De poederige textuur zorgt er bovendien voor dat op een bijna schilderachtige wijze kan worden getekend. Voor Schwartze betekende het gebruik van pastelkrijt, aan het begin van de jaren tachtig van de negentiende eeuw, een belangrijke bijdrage aan haar succes. Bij pastelkrijt hoeft namelijk niet te worden gewacht tot een laag was gedroogd voordat de volgende laag kon worden aangebracht, zoals bij olieverf wel het geval is.

Hierdoor kon Schwartze snel te werk gaan. In een paar uur tijd had zij haar klant in vlotte toetsen en heldere toonzettingen vastgelegd. Soms maakte ze ook zelfportretten in pastel. Het zelfportret op de linkerpagina dat recent is verworven met steun van het Vrouwen van het Rijksmuseum Fonds maakte Schwartze aan het begin van haar carrière. Haar stijl is duidelijk zichtbaar in de zachte contouren en grove streken. In kleurvlakken, opgebouwd in tonen van gescherpt en bot pastelkrijt, bouwt zij haar zelfportret op. Haar blouse en haar zijn schetsmatig weergegeven, terwijl het gezicht met jne details is uitgewerkt en daarom de focus van dit werk vormt. De nauwkeurigheid waarmee Schwartze de werkelijkheid kon nabootsen, is op dit portret zeer duidelijk. Dat kun je bijvoorbeeld zien aan het licht dat door haar haren schijnt, op haar schouders valt en wordt weerkaatst op het montuur van haar bril.

Rolmodel

Dankzij haar succes zat Schwartze zelden om een opdracht verlegen. Volgens een schatting uit het jaar na haar overlijden telt haar oeuvre zo’n 1000 tekeningen, pastels en schilderijen. Hoewel ze werkte in een tijd waarin het in Nederland nog niet vanzelfsprekend was voor een vrouw om een carrière als kunstenaar te volgen, was Schwartze zowel nationaal als internationaal enorm succesvol en groeide zij uit tot een ware beroemdheid. Vanwege haar verdiensten in de kunsten werd zij als eerste vrouw benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau in 1896. Ook zou zij het rolmodel worden voor de Amsterdamse Joers, een groep vrouwelijke kunstenaars onder leiding van haar nichtje Lizzy Ansingh. Zij maakte in 1919 overigens een grote overzichtstentoonstelling van het werk van haar tante, waarbij zij erop wees dat Thérèse Schwartze behoorde tot de kleine groep befaamde vrouwelijke kunstenaars in de kunstgeschiedenis!

Met Vrouwen van het Rijksmuseum wil het Rijksmuseum vrouwelijke kunstenaars in de spotlights zetten, historische verhalen verrijken met een vrouwelijk perspectief of onderzoek doen naar genderpatronen. Sinds de start in 2021 zijn er, mede dankzij het Vrouwen van het Rijksmuseum Fonds, verschillende aankopen gedaan, tentoonstellingen georganiseerd en publicaties verschenen. Chanel en een groep privé investeerders steunen dit initiatief en zorgen er zo voor dat de rol van vrouwen in de kunst verder wordt onderstreept.